Miller wraca do roku 1989. Mit założycielski III RP pod lupą

Przez ponad trzy dekady Okrągły Stół pozostawał jednym z najważniejszych symboli polskiej transformacji. Dla jednych był triumfem rozsądku i kompromisu. Dla innych – początkiem układu, który pozwolił części komunistycznych elit zachować wpływy w nowej rzeczywistości. Dziś, gdy emocje wokół tamtych wydarzeń wciąż nie wygasły, były premier Leszek Miller wraca do kulis przełomowego roku 1989 i przedstawia własną wersję historii.

Jego wspomnienia nie przypominają jednak oskarżycielskiego aktu przeciwko uczestnikom przemian. Przeciwnie. Miller opisuje atmosferę niepewności, która towarzyszyła zarówno stronie rządowej, jak i opozycji. W jego relacji nie ma wszechmocnych spiskowców sterujących historią zza kulis. Są za to politycy działający pod ogromną presją i próbujący przewidzieć rozwój wydarzeń w kraju znajdującym się na krawędzi głębokiego kryzysu.

Jednym z najbardziej interesujących fragmentów jego opowieści jest wspomnienie spotkania z Lechem Wałęsą już po utworzeniu rządu Tadeusza Mazowieckiego. Miller twierdzi, że podczas rozmowy obecni byli również Bogdan Borusewicz oraz Jarosław Kaczyński.

Najważniejszym tematem nie były wtedy reformy gospodarcze ani przyszłość demokracji. Rozmówców interesowało przede wszystkim jedno pytanie: czy możliwy jest wojskowy pucz.

To dziś może wydawać się zaskakujące. W zbiorowej pamięci rok 1989 jawi się jako czas niemal nieuchronnego zwycięstwa wolności. Jednak uczestnicy tamtych wydarzeń nie mieli komfortu znajomości przyszłości.

W Europie Wschodniej wciąż istniał Związek Radziecki. Armie państw bloku wschodniego pozostawały potężne. Struktury bezpieczeństwa nadal funkcjonowały. Obawy przed próbą siłowego zatrzymania zmian nie były więc całkowicie pozbawione podstaw.

Miller utrzymuje jednak, że taki scenariusz był nierealny. Według niego nie było środowisk gotowych do przeprowadzenia zamachu stanu. Ludzie związani z dawnym systemem bardziej myśleli o odnalezieniu się w nowej rzeczywistości niż o organizowaniu rebelii.

Ta ocena stoi w kontrze do wielu późniejszych narracji, według których Polska znajdowała się wówczas o krok od konfrontacji.

Wspominając sam Okrągły Stół, Miller zwraca uwagę na błędy popełnione przez stronę rządową. Jego zdaniem pierwszym z nich było zbyt długie prowadzenie rozmów.

Według byłego premiera początkowo zakładano, że negocjacje zakończą się w ciągu kilku dni. Stało się inaczej.

Im dłużej trwały obrady, tym większą przestrzeń medialną zyskiwała Solidarność. Opozycja mogła prezentować swoje postulaty i budować poparcie społeczne na niespotykaną wcześniej skalę.

W oczach Millera właśnie wtedy zmieniła się dynamika negocjacji. Solidarność miała przyjść do stołu z ograniczoną listą żądań. Z czasem katalog oczekiwań zaczął się jednak rozszerzać.

Były premier uważa, że druga pomyłka okazała się jeszcze poważniejsza. Chodziło o ordynację wyborczą zastosowaną podczas wyborów czerwcowych.

W jego ocenie system większościowy do Senatu doprowadził do sytuacji, w której wynik mandatowy był znacznie bardziej korzystny dla obozu Wałęsy niż sam rozkład głosów.

To właśnie ten moment wielu historyków uznaje za początek końca politycznej dominacji Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Jednocześnie Miller podkreśla, że nie wszystko było wynikiem precyzyjnie zaplanowanej strategii. Wiele decyzji podejmowano pod presją czasu i wydarzeń.

Historia, jak sugeruje, była bardziej chaotyczna niż chcieliby zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy Okrągłego Stołu.

Szczególne miejsce w opowieści Millera zajmuje Alfred Miodowicz, przewodniczący OPZZ.

Dziś jego nazwisko pojawia się w debacie publicznej znacznie rzadziej niż nazwiska Wałęsy czy Mazowieckiego. W latach osiemdziesiątych był jednak jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiego życia publicznego.

Miller przedstawia go jako polityka obawiającego się dominacji Solidarności.

Według tej relacji Miodowicz próbował wykorzystać każdą okazję, aby podkreślić własną pozycję i znaczenie swojej organizacji.

Najbardziej pamiętnym momentem pozostaje telewizyjna debata z Lechem Wałęsą.

Dla milionów Polaków było to wydarzenie bez precedensu. Po raz pierwszy przedstawiciel oficjalnego systemu stanął naprzeciw lidera opozycji w bezpośrednim pojedynku.

W opinii wielu obserwatorów to właśnie wtedy Wałęsa zdobył ogromną przewagę w walce o społeczne poparcie.

Miller twierdzi, że Miodowicz podjął decyzję o udziale w debacie mimo ostrzeżeń, że może ona zakończyć się polityczną porażką.

Historia pokazała, że te ostrzeżenia nie były bezpodstawne.

Najciekawszy fragment wspomnień Millera dotyczy jednak samej oceny Okrągłego Stołu.

Były premier stanowczo odrzuca tezę, że porozumienie było zdradą narodowych interesów.

Jego zdaniem krytycy często pomijają realia końca lat osiemdziesiątych.

Łatwo mówić o alternatywnych scenariuszach po trzydziestu latach. Znacznie trudniej było podejmować decyzje wtedy, gdy nikt nie wiedział, jak zachowa się Moskwa i czy proces zmian nie zakończy się przemocą.

Miller argumentuje, że Polska uniknęła scenariusza rumuńskiego właśnie dzięki negocjacjom.

Nie oznacza to, że uważa uczestników rozmów za nieomylnych. Wręcz przeciwnie. Wskazuje błędy, pomyłki i złe kalkulacje.

Jednocześnie podkreśla, że kompromis był lepszy od konfrontacji.

W tym sensie jego relacja wpisuje się w szerszy spór o pamięć historyczną, który trwa w Polsce do dziś.

Dla jednych Okrągły Stół pozostaje symbolem odpowiedzialności politycznej. Dla innych jest dowodem zbyt daleko idących ustępstw wobec dawnego systemu.

Po ponad trzech dekadach od tamtych wydarzeń spór nie słabnie. Przeciwnie – powraca z nową siłą przy każdej kolejnej debacie o historii III Rzeczypospolitej.

Być może właśnie dlatego słowa Leszka Millera wywołują tak duże zainteresowanie. Nie dlatego, że definitywnie rozstrzygają historyczne kontrowersje, lecz dlatego, że przypominają, jak skomplikowany był moment narodzin współczesnej Polski.

Historia roku 1989 nie jest prostą opowieścią o bohaterach i zdrajcach. Jest historią ludzi, którzy działali w warunkach niepewności, podejmując decyzje mogące zmienić los całego kraju.

I właśnie dlatego debata o Wałęsie, Mazowieckim, Miodowiczu czy Millerze prawdopodobnie jeszcze długo nie zostanie zakończona. Okrągły Stół pozostaje bowiem nie tylko wydarzeniem historycznym, ale również jednym z najważniejszych pól współczesnego sporu o to, czym naprawdę była III Rzeczpospolita. Okrągły Stół odbywał się od lutego do kwietnia 1989 roku i doprowadził m.in. do legalizacji Solidarności oraz częściowo wolnych wyborów, które otworzyły drogę do pokojowej transformacji ustrojowej w Polsce.