Czy krytycy programu SAFE są „wrogami Polski”? Spór o bezpieczeństwo, miliardy euro i granice europejskiej integracji

Warszawa — Polityczne starcie wokół europejskiego programu SAFE, który ma umożliwić państwom Unii Europejskiej finansowanie inwestycji obronnych za pomocą wspólnego mechanizmu pożyczkowego, przerodziło się w jedną z najbardziej emocjonalnych debat ostatnich miesięcy.

W centrum sporu znalazła się europosłanka Anna Bryłka oraz premier Donald Tusk.

Pytanie, które jeszcze niedawno dotyczyło wyłącznie szczegółów legislacyjnych, dziś brzmi znacznie bardziej dramatycznie: czy krytykowanie programu SAFE oznacza sprzeciw wobec bezpieczeństwa Polski?

Dla zwolenników rządu odpowiedź wydaje się oczywista.

Europa stoi wobec największego kryzysu bezpieczeństwa od zakończenia zimnej wojny. Rosyjska agresja przeciwko Ukrainie zmusiła państwa UE do gwałtownego zwiększenia wydatków wojskowych. W tym kontekście każdy mechanizm wspierający rozwój przemysłu obronnego wydaje się konieczny.

Program SAFE został przyjęty przez Radę UE jako instrument umożliwiający udzielenie państwom członkowskim pożyczek o wartości do 150 miliardów euro na wspólne zakupy i rozwój przemysłu obronnego. (Consilium)

Według Komisji Europejskiej celem jest zwiększenie zdolności produkcyjnych europejskiego sektora zbrojeniowego oraz przyspieszenie realizacji pilnych zamówień wojskowych. (Defence Industry and Space)

Dla rządu w Warszawie jest to szansa na dalsze wzmacnianie potencjału obronnego kraju.

Polska już dziś należy do państw przeznaczających największy odsetek PKB na obronność w całym NATO. (The Washington Post)

Jednocześnie polski przemysł zbrojeniowy rozwija nowe projekty produkcyjne, od amunicji artyleryjskiej po materiały wybuchowe, stając się jednym z najważniejszych ośrodków produkcyjnych w Europie. (Reuters)

Jednak dla Anny Bryłki problem nie dotyczy samej idei wzmacniania armii.

Jej argumentacja koncentruje się wokół mechanizmu realizacji programu.

Europosłanka wskazuje przede wszystkim na kwestie prawne.

Według niej proces legislacyjny budzi wątpliwości dotyczące udziału Parlamentu Europejskiego oraz podstaw prawnych wykorzystanych przez Komisję Europejską.

To nie jest argument przeciwko obronności.

To argument przeciwko sposobowi podejmowania decyzji.

Bryłka podnosi również kwestię wspólnego zadłużania się Unii Europejskiej.

Dla części środowisk konserwatywnych i eurosceptycznych każdy kolejny instrument finansowany poprzez wspólne zobowiązania oznacza dalsze przesuwanie kompetencji z poziomu państw narodowych do instytucji unijnych.

Ten spór nie jest nowy.

Towarzyszył już debatom dotyczącym Funduszu Odbudowy po pandemii COVID-19.

Wówczas również pojawiały się pytania o wspólny dług, nowe kompetencje Komisji Europejskiej oraz warunki wypłaty środków.

Tym razem jednak stawką jest bezpieczeństwo militarne.

I właśnie dlatego emocje są znacznie większe.

Szczególne kontrowersje budzi wymóg dotyczący udziału europejskich komponentów w finansowanych projektach.

Bryłka argumentuje, że nie jest jasne, czy wszystkie polskie przedsiębiorstwa będą w stanie spełnić kryteria kwalifikacyjne.

Jeżeli warunki okażą się zbyt restrykcyjne, część firm może zostać wyłączona z programu mimo formalnego dostępu do środków.

To jeden z najważniejszych elementów jej krytyki.

Zwolennicy SAFE odpowiadają jednak, że właśnie taki jest cel programu.

Środki mają wzmacniać europejską bazę przemysłową, a nie finansować zakupy poza Europą.

Komisja Europejska podkreśla, że instrument został zaprojektowany w celu rozwijania europejskich zdolności produkcyjnych oraz ograniczania zależności od dostawców spoza UE. (Defence Industry and Space)

W tym sensie wymogi dotyczące pochodzenia komponentów nie są wadą systemu, lecz jego podstawowym założeniem.

Krytycy odpowiadają jednak, że założenia polityczne nie zawsze pokrywają się z realiami rynku.

Polski przemysł obronny od lat korzysta z międzynarodowych łańcuchów dostaw.

Zmiana tych zależności wymaga czasu, inwestycji i dostosowania całych struktur produkcyjnych.

W debacie pojawia się również pytanie o rzeczywiste zainteresowanie państw członkowskich programem.

Bryłka wskazuje, że nie wszystkie kraje zdecydowały się wykorzystać dostępne możliwości finansowania.

Jej zdaniem może to świadczyć o ostrożności części rządów wobec nowego instrumentu.

Z drugiej strony eksperci zwracają uwagę, że potrzeby obronne państw UE znacząco się różnią.

Finlandia, Portugalia czy Hiszpania funkcjonują w zupełnie innych warunkach geopolitycznych niż Polska.

Porównywanie skali zainteresowania może więc prowadzić do mylących wniosków.

W tle całej dyskusji znajduje się jednak jeszcze jeden problem.

Język polityczny.

Kiedy premier mówi o „wrogach polskiej niepodległości”, debata przestaje dotyczyć wyłącznie rozporządzeń, harmonogramów i finansowania.

Zaczyna dotyczyć patriotyzmu.

A gdy spór polityczny zostaje przeniesiony na poziom lojalności wobec państwa, kompromis staje się znacznie trudniejszy.

Historia polskiej polityki pokazuje, że podobne oskarżenia pojawiały się wielokrotnie.

Jedni byli oskarżani o działanie na rzecz Berlina.

Inni o działanie na rzecz Moskwy.

Jeszcze inni o zdradę interesów narodowych.

Rzadko jednak takie określenia prowadziły do rozwiązania rzeczywistych problemów.

Znacznie częściej prowadziły do dalszej polaryzacji.

W przypadku SAFE zasadnicze pytanie pozostaje otwarte.

Czy program rzeczywiście przyspieszy rozwój polskiej obronności?

Czy polskie firmy spełnią wszystkie wymagania?

Czy wspólne zakupy okażą się skuteczniejsze od działań prowadzonych indywidualnie?

Na te pytania nie odpowiedzą polityczne hasła.

Odpowiedzą dopiero kolejne miesiące realizacji programu.

Na razie wiadomo jedno.

SAFE stał się symbolem znacznie szerszego sporu.

Nie tylko o bezpieczeństwo.

Także o przyszłość integracji europejskiej.

O zakres kompetencji Brukseli.

O granice wspólnego zadłużania.

I o to, czy Polska powinna szukać bezpieczeństwa przede wszystkim samodzielnie, czy też poprzez coraz głębszą współpracę z partnerami w Unii Europejskiej.

W tym sensie konflikt między Anną Bryłką a Donaldem Tuskiem nie jest wyłącznie starciem dwóch polityków.

To zderzenie dwóch różnych wizji państwa.

Jedna zakłada, że większa integracja jest konieczną odpowiedzią na współczesne zagrożenia.

Druga ostrzega, że każda nowa kompetencja przekazana instytucjom europejskim może w przyszłości ograniczyć swobodę działania państw narodowych.

A właśnie takie spory — bardziej niż pojedyncze głosowania czy konferencje prasowe — będą kształtowały polską politykę w nadchodzących latach.