Polska między gniewem a nieufnością. Jak pandemia, paliwa i polityka rozbiły społeczne zaufanie

W polskiej debacie publicznej coraz trudniej oddzielić fakty od emocji. Wystarczy kilka minut transmisji internetowej, aby usłyszeć oskarżenia o globalne spiski, zdradę elit, układy z Niemcami, manipulację cenami paliw czy „tajne interesy” wokół szczepionek.

To już nie margines internetu. To język, który przeniknął do codziennych rozmów milionów ludzi.

W centrum tej narracji regularnie pojawia się przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen.

Dla jednych symbol europejskiej stabilności. Dla innych twarz unijnego establishmentu, który – jak twierdzą krytycy – przestał odpowiadać obywatelom.

W ostatnich miesiącach szczególnie dużo emocji budziła sprawa wiadomości SMS dotyczących negocjacji kontraktów szczepionkowych z firmą Pfizer. Komisja Europejska wielokrotnie odpierała zarzuty o brak transparentności, jednak temat stał się politycznym paliwem dla środowisk antysystemowych. (European Commission)

W Polsce historia ta została połączona z szerszym poczuciem rozczarowania państwem.

Nie chodzi już wyłącznie o pandemię.

Chodzi o przekonanie, że zwykły obywatel zawsze płaci rachunek za decyzje podejmowane gdzieś ponad jego głową.

Pandemia była momentem przełomowym.

Najpierw lockdowny. Zamykane lasy. Ograniczenia przemieszczania się. Później wielkie zakupy szczepionek, których część nigdy nie została wykorzystana. W społecznym odbiorze wiele decyzji zaczęło wyglądać jak improwizacja prowadzona pod presją chaosu.

Nieufność rosła z każdym miesiącem.

Dla części obywateli symbolem tego kryzysu stała się właśnie relacja między Komisją Europejską a gigantami farmaceutycznymi.

W rzeczywistości europejskie instytucje wielokrotnie podkreślały, że wspólne zakupy szczepionek miały ochronić państwa członkowskie przed dramatycznym niedoborem preparatów w czasie największego zagrożenia zdrowotnego. (European Commission)

Jednak polityczna percepcja rządzi się własnymi prawami.

W sieci nie liczy się pełna dokumentacja procesu legislacyjnego.

Liczy się prosty obraz: miliardy euro, tajne wiadomości i brak odpowiedzi na pytania opinii publicznej.

Ten mechanizm doskonale wykorzystują politycy oraz komentatorzy budujący narrację antyelitarną.

W Polsce dodatkowym paliwem dla gniewu stała się sytuacja gospodarcza.

Rosnące ceny energii i paliw sprawiły, że wielu ludzi zaczęło szukać winnych. Część obciąża rosyjską agresję na Ukrainę. Inni wskazują na spekulacje rynkowe lub błędy polityki europejskiej.

W internetowych komentarzach coraz częściej pojawia się przekonanie, że ceny benzyny są elementem większej politycznej gry.

To narracja oparta na emocjonalnym poczuciu niesprawiedliwości: skoro baryłka ropy bywa tańsza niż wcześniej, dlaczego kierowcy nadal płacą tak dużo?

Ekonomiści tłumaczą, że wpływ na ceny mają kursy walut, podatki, koszty transportu oraz marże rafineryjne. Ale proste odpowiedzi rzadko wygrywają z politycznym gniewem.

W tym klimacie coraz częściej pojawia się nazwisko Donald Tusk.

Dla przeciwników obecnego rządu jest symbolem podporządkowania Berlina i Brukseli. Dla zwolenników – ostatnią barierą przed chaosem i izolacją Polski w Europie.

Polaryzacja osiągnęła poziom, w którym niemal każda decyzja rządu interpretowana jest przez pryzmat geopolitycznego konfliktu.

Migracja. NATO. Wojna na Ukrainie. Relacje z USA. Ceny paliw.

Wszystko staje się elementem jednej wielkiej politycznej układanki.

Szczególnie silne emocje wywołuje temat migracji.

W wielu lokalnych społecznościach pojawia się lęk przed utratą bezpieczeństwa oraz zmianą kulturową. Informacje o centrach integracyjnych czy unijnych mechanizmach relokacji migrantów często przedstawiane są w internecie w najbardziej alarmistyczny sposób.

W efekcie nawet niewielkie decyzje administracyjne urastają do rangi cywilizacyjnego zagrożenia.

To właśnie tutaj rodzi się polityczna energia współczesnego populizmu.

Nie w parlamentach.

Nie w telewizjach.

Ale w emocjach ludzi przekonanych, że nikt ich nie słucha.

Warto zauważyć, że podobne nastroje rosną nie tylko w Polsce. W całej Europie zwiększa się popularność ugrupowań podważających dotychczasowy model integracji europejskiej. (The Guardian)

Przyczyn jest wiele: inflacja, wojna, kryzys energetyczny, zmęczenie elitami oraz poczucie utraty kontroli nad codziennym życiem.

W takiej atmosferze każda kontrowersja – nawet częściowo oparta na niepotwierdzonych informacjach – potrafi wywołać ogromne polityczne konsekwencje.

Internet dodatkowo wzmacnia ten proces.

Algorytmy nagradzają emocję, konflikt i oburzenie.

Spokojna analiza przegrywa z dramatycznym nagłówkiem.

Dlatego opowieści o „układach”, „zdradzie” i „manipulacji” rozchodzą się szybciej niż eksperckie raporty.

Jednocześnie nie można całkowicie ignorować społecznego gniewu.

Za wieloma radykalnymi wypowiedziami kryje się realne poczucie ekonomicznego zagrożenia.

W małych miejscowościach ludzie widzą znikające lokalne sklepy, rosnące koszty życia i coraz większą dominację wielkich sieci handlowych.

To nie jest abstrakcyjny problem ideologiczny.

To codzienne doświadczenie.

Rolnicy narzekają na konkurencję z importowaną żywnością. Lokalni przedsiębiorcy mówią o nierównej walce z międzynarodowymi korporacjami. Mieszkańcy prowincji mają poczucie, że transformacja gospodarcza ominęła ich miasta.

W takich warunkach łatwo uwierzyć, że „system” działa przeciw zwykłym ludziom.

Politycy doskonale rozumieją tę emocję.

Dlatego współczesna polityka coraz rzadziej polega na przedstawianiu szczegółowych programów. Coraz częściej opiera się na wzmacnianiu tożsamości plemiennej: „my” przeciwko „nim”.

„My” – zwykli obywatele.

„Oni” – Bruksela, elity, banki, korporacje, media.

Ten podział staje się osią nowoczesnej debaty publicznej.

W tle pozostaje pytanie znacznie ważniejsze niż konkretna polityczna awantura: czy europejskie demokracje potrafią jeszcze odbudować społeczne zaufanie?

Bo bez niego każdy kolejny kryzys będzie zamieniał się w eksplozję teorii spiskowych, wzajemnych oskarżeń i politycznej furii.

Pandemia pokazała, jak kruche stało się zaufanie do instytucji.

Wojna w Ukrainie pokazała, jak szybko strach może zmienić polityczne priorytety.

Kryzys energetyczny pokazał, jak bardzo gospodarka wpływa dziś na emocje społeczne.

A internet pokazał, że granica między informacją a propagandą staje się coraz mniej wyraźna.

Europa wchodzi w nową epokę politycznej niepewności.

Nie chodzi już tylko o lewicę czy prawicę.

Chodzi o fundamentalny konflikt między światem instytucji a światem społecznych emocji.

I właśnie dlatego każda kolejna debata o szczepionkach, paliwach, migracji czy NATO będzie w rzeczywistości debatą o czymś znacznie większym.

O pytaniu, kto naprawdę kontroluje współczesne państwo.

I czy obywatele nadal wierzą, że mają w nim swoje miejsce.