Europa po dekadzie kryzysu migracyjnego: Polska, Niemcy i rosnąca przepaść polityczna

Jeszcze kilka lat temu podobne sceny byłyby trudne do wyobrażenia. Niemiecki kanclerz siedzący w ciszy podczas ostrej krytyki ze strony polskiego przywódcy. Brukselskie korytarze pełne napięcia. Unijni urzędnicy unikający komentarzy. A jednak właśnie taki obraz coraz częściej definiuje dzisiejszą Europę.

W centrum tej politycznej zmiany znalazła się migracja — temat, który od dekady dzieli Unię Europejską bardziej niż jakakolwiek kwestia gospodarcza czy energetyczna. Kryzys rozpoczęty w 2015 roku nie skończył się wraz z zamknięciem granic ani zmianą nagłówków w mediach. On trwa nadal, zmieniając politykę, społeczeństwa i równowagę sił w całej Europie.

Kiedy Angela Merkel wypowiedziała słynne „Wir schaffen das”, Niemcy wysłały światu sygnał otwarcia. W tamtym momencie decyzja była przedstawiana jako moralny obowiązek największej gospodarki Europy. Jednak z perspektywy czasu coraz więcej państw pyta, czy Berlin rozumiał konsekwencje własnych działań.

Ponad milion migrantów przyjętych w ciągu jednego roku stało się symbolem polityki otwartych drzwi. Początkowo dominowała narracja humanitarna. Z czasem jednak dyskusję zaczęły wypierać pytania o bezpieczeństwo, integrację oraz koszty społeczne.

W Niemczech temat migracji przestał być jedynie kwestią ideologiczną. Stał się problemem codzienności. W wielu miastach wzrosły napięcia społeczne, przeciążeniu uległy szkoły i system opieki zdrowotnej, a lokalne społeczności zaczęły coraz wyraźniej wyrażać frustrację wobec polityki federalnej.

Najbardziej widocznym skutkiem okazała się jednak zmiana polityczna. Alternatywa dla Niemiec, jeszcze niedawno traktowana jako marginalny ruch protestu, dziś osiąga rekordowe wyniki w sondażach. Szczególnie we wschodnich landach poparcie dla ugrupowań antyestablishmentowych rośnie z roku na rok.

To nie jest wyłącznie niemiecki fenomen. Podobne procesy można obserwować w Szwecji, Holandii, Francji czy Belgii. W krajach, które przez dekady uchodziły za symbole liberalnej stabilności, coraz większa część wyborców zaczyna kwestionować dotychczasowy model polityczny.

Szwecja stała się jednym z najbardziej symbolicznych przykładów tej przemiany. Państwo kojarzone kiedyś z bezpieczeństwem i społecznym zaufaniem zmaga się dziś z falą przemocy gangów oraz rekordową liczbą eksplozji związanych z przestępczością zorganizowaną.

Francja od lat doświadcza napięć na przedmieściach wielkich miast. Regularne zamieszki, podpalenia samochodów i starcia z policją stały się elementem politycznego krajobrazu. Brytyjskie miasta również mierzą się z problemami integracji oraz kryzysem zaufania wobec państwowych instytucji.

Na tym tle Polska przedstawia zupełnie inny obraz. Kraj nie uniknął napięć politycznych ani gospodarczych, jednak pozostaje jednym z najbezpieczniejszych państw Europy pod względem zagrożenia terroryzmem islamskim oraz przestępczości związanej z gangami migracyjnymi.

To właśnie ta różnica stała się fundamentem nowej narracji politycznej w Warszawie.

Karol Nawrocki, obejmując urząd prezydenta, bardzo szybko pokazał, że nie zamierza prowadzić polityki podporządkowanej oczekiwaniom Brukseli. Symboliczne usunięcie flagi Unii Europejskiej z gabinetu prezydenckiego zostało odebrane przez jednych jako demonstracja suwerenności, przez innych jako niepotrzebna prowokacja.

Niezależnie od interpretacji gest ten oddawał szerszy nastrój społeczny. W Polsce rośnie przekonanie, że część europejskich elit próbuje narzucać rozwiązania, za których konsekwencje nie ponosi realnej odpowiedzialności.

Polska debata o migracji różni się od tej prowadzonej na Zachodzie. W Warszawie argument bezpieczeństwa dominuje nad argumentem ideologicznym. Zwolennicy twardszej polityki wskazują, że kraje Europy Środkowej uniknęły wielu problemów właśnie dlatego, że nie zdecydowały się na masową, niekontrolowaną migrację z Bliskiego Wschodu i Afryki.

Jednocześnie Polska podkreśla, że nie jest państwem zamkniętym na uchodźców. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę przyjęła miliony osób uciekających przed wojną, stając się jednym z największych centrów pomocy humanitarnej w Europie.

Różnica polega jednak na modelu integracji. Ukraińscy uchodźcy w ogromnej części weszli na polski rynek pracy, szybko odnajdując się w realiach gospodarczych i kulturowych regionu. Polscy politycy regularnie wykorzystują ten argument jako dowód, że migracja może funkcjonować inaczej niż w Europie Zachodniej.

Bruksela odpowiada, że problem migracji wymaga wspólnej odpowiedzialności. Komisja Europejska od lat próbuje forsować mechanizmy relokacji migrantów pomiędzy państwami członkowskimi. Kraje Europy Środkowej widzą w tym jednak próbę przerzucenia skutków błędów popełnionych przez największe państwa Zachodu.

To właśnie dlatego konfrontacje między Warszawą a Berlinem stają się coraz ostrzejsze.

Według relacji obecnych na unijnych szczytach atmosfera rozmów zmieniła się diametralnie w porównaniu z okresem sprzed dekady. Państwa Europy Środkowej nie występują już w roli uczniów proszących o akceptację zachodnich partnerów. Coraz częściej mówią językiem politycznej pewności siebie.

Węgry Viktora Orbána od dawna prowadzą otwarty konflikt z Brukselą. Słowacja przyjęła bardziej sceptyczny kurs wobec unijnej centralizacji. Czechy również coraz wyraźniej podkreślają znaczenie narodowej suwerenności. Polska wpisuje się w ten trend, ale dzięki swojej wielkości i znaczeniu gospodarczemu jej głos ma znacznie większy ciężar.

Dla Ursuli von der Leyen obecny moment jest szczególnie trudny. Komisja Europejska przez lata konsekwentnie wzmacniała kompetencje instytucji unijnych, argumentując to potrzebą wspólnego działania wobec globalnych kryzysów. Tymczasem coraz więcej rządów zaczyna otwarcie podważać kierunek tej integracji.

Nie chodzi już wyłącznie o migrację. Spory obejmują energetykę, politykę klimatyczną, kwestie budżetowe oraz zakres kompetencji Brukseli wobec państw narodowych. Migracja stała się jednak symbolem całego konfliktu, ponieważ dotyka emocji, bezpieczeństwa i tożsamości.

Europejskie elity przez lata zakładały, że społeczeństwa zaakceptują model coraz głębszej integracji. Jednak kolejne wybory pokazują, że wielu obywateli zaczyna postrzegać tę integrację jako proces narzucany z góry.

W Niemczech skutkiem jest wzrost sił protestu. We Francji rosną wpływy ugrupowań narodowych. W Holandii wyborcy coraz częściej wspierają partie antyimigracyjne. Europa znajduje się dziś w punkcie, w którym polityczny środek stopniowo traci monopol na definiowanie przyszłości kontynentu.

Polska próbuje wykorzystać ten moment do budowy własnej pozycji. Warszawa przedstawia się jako państwo skuteczne: chroniące granice, utrzymujące wzrost gospodarczy i jednocześnie zachowujące stabilność społeczną.

Krytycy odpowiadają, że taka narracja upraszcza rzeczywistość i ignoruje korzyści płynące z europejskiej współpracy. Zwolennicy obecnego kursu twierdzą jednak, że Europa Zachodnia sama dostarczyła argumentów swoim przeciwnikom.

Najbardziej niepokojące dla Brukseli może być jednak coś innego — przekonanie, że coraz większa część społeczeństw Europy przestaje ufać tradycyjnym elitom politycznym.

Jeszcze dekadę temu ostrzeżenia dotyczące skutków masowej migracji były często uznawane za przesadę lub populizm. Dziś wiele z tych obaw stało się elementem głównego nurtu debaty publicznej.

Europa stoi więc przed pytaniem znacznie poważniejszym niż sam kryzys migracyjny. Chodzi o to, czy możliwe jest utrzymanie wspólnoty politycznej w sytuacji, gdy państwa członkowskie coraz bardziej różnią się w rozumieniu bezpieczeństwa, tożsamości i odpowiedzialności.

Na razie odpowiedzi nie widać. Widać natomiast rosnące napięcie.

I właśnie dlatego cisza podczas takich spotkań mówi dziś w Europie więcej niż najdłuższe przemówienia.