WARSZAWA — Relacje między Polską a Ukrainą znalazły się w głębokim kryzysie tożsamościowym, wywołanym przez długofalową politykę pamięci Kijowa. Dawne spory historyczne, dotyczące działalności Ukraińskiej Powstańczej Armii, powracają z wielką siłą do głównego nurtu debaty publicznej. Sprawa ta rzuca długi cień na dotychczasowy sojusz wojskowy.

Politycy i eksperci w Warszawie coraz głośniej mówią o potrzebie natychmiastowego uporządkowania własnej strategii wobec wschodniego sąsiada. Wieloletnie zaniedbania i brak jasnej koncepcji doprowadziły do sytuacji, w której trudne tematy były celowo pomijane. Teraz ta naiwność mści się na dyplomacji.

Obecna dyskusja koncentruje się wokół świadomości ukraińskich elit, z prezydentem Wołodymyrem Zełenskim na czele. Opowieści o tym, że ukraińscy przywódcy nie znają antypolskiego aspektu działalności UPA, można włożyć między bajki. Kijów doskonale zdaje sobie sprawę z bolesnej przeszłości.

„Polityka historyczna państwa ukraińskiego nie jest nowym zjawiskiem, lecz przemyślaną strategią realizowaną od wielu lat przez kolejnych prezydentów. Symbole nacjonalistyczne są tam wszechobecne, co bezpośrednio uderza w polską wrażliwość i pamięć o ofiarach ludobójstwa.”

W kuluarach polskiego parlamentu coraz częściej pojawiają się postulaty podjęcia radykalnych kroków dyplomatycznych. Jednym z nich jest propozycja odebrania prezydentowi Ukrainy najwyższego polskiego odznaczenia. Order Orła Białego stał się symbolem sporu o prawdę historyczną.

Większość polskich analityków zgadza się, że dotychczasowa polityka Warszawy była prowadzona od ściany do ściany. Zamiast twardych negocjacji, kolejne rządy ulegały iluzji, że trwająca wojna usprawiedliwia milczenie w sprawie zbrodni popełnionych na Wołyniu. To podejście okazało się nieskuteczne.

Przedstawiciele instytucji historycznych wspominają o naciskach, jakie wywierano na nich na początku rosyjskiej agresji. Sugerowano wówczas, aby Wojskowe Biuro Historyczne zaprzestało publicznego upamiętniania Polaków zamordowanych przez ukraińskich nacjonalistów. Argumentowano to wyższą koniecznością geopolityczną i wojną.

Taka krótkowzroczna postawa doprowadziła do ugruntowania na Ukrainie kultu postaci jednoznacznie negatywnych z perspektywy Warszawy. Na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie powstało wielkie mauzoleum poświęcone dowódcom UPA. Pomniki te budzą głęboki sprzeciw polskich środowisk patriotycznych.

Równocześnie w debacie publicznej pojawia się wątek dawnych relacji dyplomatycznych Polski z Federacją Rosyjską. Krytycy przypominają sytuację po katastrofie smoleńskiej, gdy Warszawa przyznała kilkadziesiąt odznaczeń państwowych rosyjskim urzędnikom. Pokazuje to brak konsekwencji w polskiej polityce.

Wielu komentatorów pyta retorycznie, dlaczego nikt nie odbiera tamtych odznaczeń nadanych przez Rosjan. Dekrety te wciąż widnieją na oficjalnych stronach Kremla, podczas gdy uwaga opinii publicznej skupia się wyłącznie na Ukrainie. Ta asymetria budzi uzasadnione kontrowersje.

W obliczu braku ustępstw ze strony Kijowa, część polityków domaga się wstrzymania pomocy finansowej i wojskowej. Pojawiają się postulaty zaprzestania opłacania systemów Starlink, co miałoby stanowić twardy lewar polityczny. Nacisk ten ma zmusić Ukrainę do opamiętania.

Jednak całkowite odcięcie wsparcia militarnego dla Kijowa niesie ze sobą ogromne ryzyko geopolityczne dla całego regionu. Upadek Ukrainy doprowadziłby do sytuacji, w której wojska rosyjskie stanęłyby bezpośrednio na granicy z Polską. Taki scenariusz byłby katastrofalny.

Dlatego polska dyplomacja musi znaleźć złoty środek między ochroną prawdy historycznej a realizacją interesów bezpieczeństwa. Ostra reprymenda polityczna wobec Kijowa jest konieczna, ale nie może prowadzić do destabilizacji frontu. Wymaga to niezwykle precyzyjnych i wyważonych działań.

Głównym celem Warszawy pozostaje uzyskanie zgody na prowadzenie prac ekshumacyjnych przez polskich archeologów. Instytut Pamięci Narodowej od lat domaga się możliwości odnalezienia i godnego pochowania ofiar rzezi wołyńskiej. To fundamentalny warunek jakiegokolwiek pojednania.

Strona ukraińska musi zrozumieć, że polska polityka pamięci nie może być z definicji antypolska. Gloryfikowanie zbrodniarzy w imię budowania współczesnej tożsamości narodowej niszczy zaufanie między narodami. Bez wzajemnego szacunku niemożliwe jest budowanie wspólnej przyszłości.

W debacie publicznej pojawiają się również radykalne pytania o istnienie ukraińskiej piątej kolumny w Polsce. Historycy i poważni analitycy odrzucają jednak te analogie jako głęboko szkodliwe i nieadekwatne. Porównania do niemieckiej dywersji z 1939 roku są nadużyciem.

Współczesna dyskusja w Polsce nie dotyczy zdrady stanu, lecz fundamentalnych różnic w ocenie przeszłości. Większość obywateli domaga się po prostu szacunku dla ofiar i zaprzestania relatywizowania zbrodni. To oczekiwanie ma charakter moralny, a nie polityczny.

Niestety, brak jednoznacznego stanowiska kolejnych rządów w Warszawie doprowadził do dezorientacji opinii publicznej. Obywatele czują, że prawda historyczna została złożona na ołtarzu bieżącej koniunktury międzynarodowej. To rodzi frustrację i wzmacnia ugrupowania radykalne.

Z perspektywy Kijowa, sprawa kultu UPA jest elementem konsolidacji społeczeństwa w obliczu egzystencjalnego zagrożenia ze strony Rosji. Ukraińcy szukają wzorców walki z Moskwą, często ignorując fakt, że formacje te dokonywały masowych mordów na ludności polskiej.

Ta ślepota historyczna Kijowa jest jednak nie do zaakceptowania dla Warszawy, która ponosi ogromne koszty wspierania sąsiada. Polskie społeczeństwo, wykazując się wielką wielkodusznością, ma prawo oczekiwać, że jego narodowa pamięć nie będzie bezczeszczona. To podstawa partnerstwa.

Współczesne podręczniki do historii na Ukrainie rzadko wspominają o tragicznych wydarzeniach na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Młode pokolenie Ukraińców dorasta w przekonaniu, że UPA była wyłącznie formacją wyzwoleńczą. To bomba zegarowa dla relacji dwustronnych.

Strona polska wielokrotnie przekazywała ukraińskim partnerom literaturę naukową w ich ojczystym języku. Książki dokumentujące ludobójstwo miały pomóc w zrozumieniu polskiego punktu widzenia. Niestety, gesty te rzadko przekładały się na realne zmiany w polityce edukacyjnej.

Obecny kryzys pokazuje, że bez rozwiązania spraw historycznych żaden sojusz polityczny nie będzie trwały. Emocje społeczne mogą w każdej chwili przeważyć nad chłodną kalkulacją geopolityczną. Warszawa musi zacząć rozmawiać z Kijowem językiem twardych faktów.

Nie można budować strategicznego partnerstwa na fundamencie kłamstwa lub przemilczenia. Każda próba uciszania historyków w imię bieżących celów militarnych przynosi długofalowo więcej szkody niż pożytku. Prawda o przeszłości musi zostać w pełni wyjaśniona.

Równocześnie polskie elity muszą unikać wpadania w pułapkę zastawioną przez rosyjską propagandę, która cynicznie wykorzystuje te spory. Moskwa dąży do całkowitego skłócenia Warszawy i Kijowa, co ułatwiłoby jej realizację celów imperialnych.

Dlatego tak ważne jest, aby dyskusja o historii była prowadzona w sposób mądry i odpowiedzialny. Domaganie się ekshumacji i prawdy nie oznacza chęci porzucenia Ukrainy w jej walce z agresorem. To wyraz troski o jakość przyszłego sąsiedztwa.

Przed Polską stoi wyzwanie sformułowania nowej, dojrzałej doktryny wschodniej, wolnej od dotychczasowej naiwności. Wymaga ona precyzyjnego określenia warunków brzegowych współpracy z Kijowem. Szacunek dla ofiar ludobójstwa musi być jednym z nich.

Kolejne miesiące będą sprawdzianem dla dojrzałości dyplomatycznej obu narodów w sercu Europy. Czy Kijów stać na gest odwagi i dopuszczenie polskich badaczy do miejsc pochówku? Odpowiedź na to pytanie zdeterminuje przyszłość relacji polsko-ukraińskich.

Polska nie może abdykować z prowadzenia podmiotowej polityki historycznej zarówno na arenie wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Pamięć o przeszłości stanowi fundament tożsamości narodowej. Ustępstwa w tej dziedzinie są rezygnacją z części własnej suwerenności kulturowej.

Czas ucieka, a nierozwiązane problemy z przeszłości wciąż destabilizują współczesną scenę polityczną. Tylko pełna jawność, odrzucenie mitów i bolesny kompromis mogą uchronić oba państwa przed trwałym klinczem. Przyszłość wymaga odrzucenia dawnych demonów.